Stowarzyszenie zwykłe: ile osób, jak zarejestrować i za co odpowiadasz

Stowarzyszenie zwykłe zakładają co najmniej trzy osoby, które uchwalają regulamin działalności i składają wniosek o wpis do ewidencji prowadzonej przez starostę. Organ ma na wpis 7 dni od wpływu wniosku, a stowarzyszenie powstaje dopiero z chwilą wpisu. Samo założenie nie rodzi wydatków na notariusza ani opłat sądowych, ale ma cenę w innym miejscu. Stowarzyszenie zwykłe nie ma osobowości prawnej, więc za jego zobowiązania każdy członek odpowiada bez ograniczeń całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi członkami i ze stowarzyszeniem. Odpowiedzialność członka powstaje dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia okaże się bezskuteczna, ale pozwać członka wierzyciel może już wcześniej.
Stowarzyszenie zwykłe to uproszczona forma stowarzyszenia, która nie ma osobowości prawnej. Od 2016 roku może jednak we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana (art. 40 ust. 1 i 1a ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Prawnicy nazywają taką konstrukcję ułomną osobą prawną.
Większość osób porównuje formy prawne po dwóch parametrach: ile osób trzeba zebrać i ile to kosztuje. W tym zestawieniu stowarzyszenie zwykłe wygrywa zawsze. Trzy osoby zamiast siedmiu, regulamin zamiast statutu, ewidencja w starostwie zamiast Krajowego Rejestru Sądowego, brak opłaty za wpis. Decyzja wygląda na oczywistą.
Pominięty element to konstrukcja odpowiedzialności. Zdolność prawna i osobowość prawna brzmią podobnie i bywają mylone. W stowarzyszeniu zwykłym różnica między nimi przekłada się jednak wprost na prywatny majątek członków. Forma rejestrowa ma osobowość prawną i odpowiada za swoje długi sama. Natomiast stowarzyszenie zwykłe odpowiada swoim majątkiem, a gdy ten majątek nie wystarczy, wierzyciel sięga do członków.
Stowarzyszenie zwykłe jest więc osobną konstrukcją, a nie mniejszą wersją stowarzyszenia rejestrowego. Ustawodawca zdjął tu formalności i w zamian zostawił ryzyko majątkowe przy ludziach. Wybierając między tymi formami, rozstrzygasz zatem dwie rzeczy naraz. Po pierwsze, ile formalności masz na starcie. Po drugie, kto zapłaci, jeśli coś pójdzie nie tak.
Spis treści
ToggleJak założyć stowarzyszenie zwykłe krok po kroku?
Założenie stowarzyszenia zwykłego to wpis do ewidencji stowarzyszeń zwykłych, prowadzonej przez organ nadzorujący właściwy ze względu na siedzibę, czyli zwykle starostę albo prezydenta miasta na prawach powiatu. Nie ma tu sądu rejestrowego i nie ma aktu notarialnego. Procedura składa się z sześciu kroków.
- Zebranie założycielskie. Co najmniej trzy osoby uchwalają regulamin działalności i wybierają przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie zwykłe albo zarząd (art. 40 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach).
- Wniosek o wpis. Przedstawiciel albo zarząd składa wniosek na piśmie do organu nadzorującego (art. 40 ust. 5). Jeśli wniosek składa zarząd, podpisują go wszyscy członkowie zarządu (art. 40 ust. 6).
- Wpis w 7 dni. Organ nadzorujący dokonuje wpisu w terminie 7 dni od dnia wpływu wniosku, chyba że został złożony wniosek o zakazanie założenia stowarzyszenia zwykłego (z takim wnioskiem do sądu rejestrowego może wystąpić organ nadzorujący albo prokurator, jeżeli stowarzyszenie nie spełnia warunków określonych w przepisach prawa, art. 41 ustawy Prawo o stowarzyszeniach); wtedy termin biegnie od uprawomocnienia się orzeczenia odrzucającego albo oddalającego ten wniosek (art. 40a ust. 2).
- Ewentualne braki. Jeśli wniosek zawiera braki, organ nadzorujący wzywa do ich uzupełnienia w terminie 14 dni. Nieuzupełnienie w tym terminie powoduje bezskuteczność wniosku (art. 40a ust. 3). To nie jest przedłużenie procedury, tylko jej zakończenie – wniosek trzeba złożyć od nowa. Jeśli braki zostaną uzupełnione, termin 7 dni na wpis biegnie od dnia uzupełnienia, a nie od pierwotnego złożenia wniosku.
- Powstanie stowarzyszenia. Stowarzyszenie zwykłe powstaje i może rozpocząć działalność z chwilą wpisu do ewidencji (art. 40a ust. 1). Przed wpisem nie istnieje.
- REGON i NIP. Po wpisie organizacja składa wniosek RG-OP do urzędu statystycznego, a następnie NIP-2 do urzędu skarbowego. Obowiązek posiadania NIP dotyczy także organizacji bez działalności gospodarczej, bez pracowników i bez przychodów.
Co zrobić, gdy starostwo zwleka?
Jeśli organ nadzorujący nie dokona wpisu w terminie 7 dni od wpływu wniosku albo od uzupełnienia jego braków, a nie złożono wniosku o zakazanie założenia stowarzyszenia zwykłego, przedstawicielowi reprezentującemu stowarzyszenie zwykłe albo zarządowi przysługuje skarga na bezczynność do sądu administracyjnego (art. 40a ust. 5 i 6 ustawy Prawo o stowarzyszeniach).
Kto może założyć stowarzyszenie zwykłe?
Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje obywatelom polskim mającym pełną zdolność do czynności prawnych i niepozbawionym praw publicznych (art. 3 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Cudzoziemcy mający miejsce zamieszkania na terytorium Polski mogą zrzeszać się w stowarzyszeniach zgodnie z przepisami obowiązującymi obywateli polskich (art. 4 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Założycielami stowarzyszenia zwykłego muszą więc być osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych. Małoletni w wieku od 16 do 18 lat mogą należeć do stowarzyszenia i korzystać z czynnego oraz biernego prawa wyborczego, z tym że w składzie zarządu większość muszą stanowić osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 3 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). To jednak przepis o członkostwie, a nie o zakładaniu. Osoba w tym wieku może wstąpić do stowarzyszenia zwykłego po jego powstaniu, ale nie może być jednym z trzech założycieli.
Przy stowarzyszeniu zwykłym dochodzi jeszcze jedna okoliczność. Ustawa nie przewiduje wyjątku od odpowiedzialności członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego (art. 40 ust. 1b ustawy Prawo o stowarzyszeniach), więc formalnie obejmuje ona także członków małoletnich. Skutki tego nie są oczywiste, dlatego przed przyjęciem osoby małoletniej do stowarzyszenia zwykłego warto to skonsultować.
Członkami stowarzyszenia zwykłego mogą być wyłącznie osoby fizyczne, ponieważ stowarzyszenie zwykłe nie może zrzeszać osób prawnych (art. 42 ust. 1 pkt 2). Firma, fundacja ani inne stowarzyszenie nie wejdą więc do składu członkowskiego.
Liczba siedmiu osób, która często pada w rozmowach o stowarzyszeniach, wynika z art. 9 ustawy Prawo o stowarzyszeniach i dotyczy stowarzyszenia rejestrowego. Art. 43 pkt 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach wyłącza stosowanie tego przepisu do stowarzyszeń zwykłych, więc tutaj obowiązuje próg trzech osób z art. 40 ust. 2.
Co musi zawierać regulamin i jakie dokumenty składa się do ewidencji?
Regulamin działalności zastępuje w stowarzyszeniu zwykłym statut i musi określać nazwę stowarzyszenia zwykłego, cel lub cele, teren i środki działania, siedzibę, przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie zwykłe albo zarząd, zasady dokonywania zmian regulaminu, sposób nabycia i utraty członkostwa oraz sposób rozwiązania stowarzyszenia zwykłego (art. 40 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Do wniosku o wpis dołącza się pięć pozycji (art. 40 ust. 5 ustawy Prawo o stowarzyszeniach).
- regulamin działalności uchwalony przez założycieli,
- lista założycieli z imionami i nazwiskami, datą i miejscem urodzenia, miejscem zamieszkania oraz własnoręcznymi podpisami,
- imię i nazwisko, adres zamieszkania oraz numer PESEL przedstawiciela albo członków zarządu,
- te same dane członków organu kontroli wewnętrznej, o ile regulamin przewiduje ten organ,
- adres siedziby stowarzyszenia zwykłego.
W praktyce starostwa proszą też o protokół z zebrania założycielskiego z uchwałami o powołaniu stowarzyszenia, przyjęciu regulaminu i wyborze reprezentacji. Ustawa go nie wymienia, ale przygotowanie go z góry skraca drogę.
Kto reprezentuje stowarzyszenie zwykłe?
Stowarzyszenie zwykłe reprezentuje przedstawiciel reprezentujący stowarzyszenie zwykłe albo zarząd (art. 41a ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Wybór należy do założycieli i zapada w regulaminie. Przedstawiciel to jedna osoba, zarząd to organ kolegialny – jeśli grupa powołuje zarząd, regulamin musi określać tryb jego wyboru i uzupełniania składu, kompetencje, warunki ważności jego uchwał oraz sposób reprezentowania stowarzyszenia zwykłego, w szczególności zaciągania zobowiązań majątkowych (art. 40 ust. 3).
Ta sama grupa może też powołać organ kontroli wewnętrznej, czyli odpowiednik komisji rewizyjnej ze stowarzyszenia rejestrowego. Nie musi, ale bez takiego organu nie uzyska statusu organizacji pożytku publicznego. Jeśli organ powstaje, regulamin określa tryb jego wyboru, uzupełniania składu oraz jego kompetencje (art. 40 ust. 4).
Reprezentacja ma twardą granicę. Podejmowanie przez przedstawiciela albo zarząd czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu wymaga uprzedniej zgody wszystkich członków stowarzyszenia zwykłego oraz udzielenia przez nich pełnomocnictwa (art. 41a ust. 2). Przedstawiciel nie może więc samodzielnie kupić nieruchomości, wziąć kredytu ani zaciągnąć zobowiązania przekraczającego 10 000 zł. To częste źródło sporów z bankiem i z kontrahentami, bo w umowie podpis składa jedna osoba, a zgody pozostałych nikt nie zebrał.
Jakie obowiązki ma stowarzyszenie zwykłe po wpisie?
Uproszczona forma nie oznacza braku obowiązków. Stowarzyszenie zwykłe podlega zasadom rachunkowości i rozlicza się z podatku dochodowego od osób prawnych, nawet jeśli nie prowadzi żadnych działań i nie ma przychodów. Po wpisie dochodzą cztery stałe obowiązki.
- zgłaszanie zmian danych do ewidencji w terminie 7 dni od dnia wystąpienia zdarzenia uzasadniającego zmianę (art. 40b ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach),
- prowadzenie księgowości i sporządzanie rocznego sprawozdania finansowego, chyba że organizacja wybierze uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów,
- coroczna deklaracja CIT-8 do urzędu skarbowego,
- zgłoszenie numeru rachunku bankowego do urzędu skarbowego, jeśli organizacja rachunek zakłada.
Uproszczona ewidencja przychodów i kosztów jest dostępna po spełnieniu warunków ustawowych i po terminowym zgłoszeniu wyboru do urzędu skarbowego. Warunki te oraz limit przychodów, od którego zależy jej dostępność, zmieniały się w ostatnich latach, więc przed pierwszym rokiem działania warto potwierdzić je u księgowego. Od tej jednej decyzji zależy, czy organizacja prowadzi pełne księgi, czy jedną tabelę.
Jeżeli ryzyko majątkowe albo zakaz pobierania opłat przesądzają, że potrzebna jest forma z osobowością prawną, kolejne pytania dotyczą już fundacji i jej statutu. Siedem decyzji, które zapadają jeszcze przed napisaniem statutu, omawiamy na osobnym webinarze.
Za co odpowiadają członkowie stowarzyszenia zwykłego?
Od tego pytania warto zacząć wybór formy prawnej. Każdy członek stowarzyszenia zwykłego odpowiada za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego bez ograniczeń całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi członkami oraz ze stowarzyszeniem, a odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia zwykłego okaże się bezskuteczna (art. 40 ust. 1b ustawy Prawo o stowarzyszeniach).
Z tej konstrukcji wynikają cztery praktyczne konsekwencje.
Cztery konsekwencje odpowiedzialności solidarnej
Po pierwsze, odpowiedzialność jest solidarna, a nie podzielona po równo. Wierzyciel nie musi dochodzić po jednej trzeciej od każdego z trzech członków. Może dochodzić całości od tego, kto ma majątek.
Po drugie, kolejność działa na korzyść członków, ale słabiej, niż się wydaje. Odpowiedzialność członka uruchamia się dopiero po bezskutecznej egzekucji z majątku stowarzyszenia zwykłego – natomiast samo wniesienie powództwa przeciwko członkowi jest dopuszczalne wcześniej, zanim ta egzekucja okaże się bezskuteczna (art. 40 ust. 1c ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Bufor chroni więc przed zajęciem majątku, nie przed pozwem. Doktryna nazywa tę odpowiedzialność subsydiarną i gwarancyjną; przed nowelizacją z 25 września 2015 roku, która weszła w życie 20 maja 2016 roku, było odwrotnie i członkowie odpowiadali w pierwszej kolejności, bo samo stowarzyszenie nie mogło być pozwane.
Po trzecie, ryzyko nie znika z dniem przekształcenia organizacji. Członkowie przekształcanego stowarzyszenia zwykłego odpowiadają na dotychczasowych zasadach, solidarnie ze stowarzyszeniem, za zobowiązania powstałe przed dniem przekształcenia, przez okres roku od tego dnia (art. 42d ust. 3).
Po czwarte, ustawa sama wskazuje skalę, na jaką ta forma była pomyślana. Czynnościami przekraczającymi zakres zwykłego zarządu są w szczególności nabycie i zbycie nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego, ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego, zawarcie umowy kredytu albo pożyczki, przejęcie, uznanie lub zwolnienie z długu, poręczenie oraz zaciągnięcie innych zobowiązań przekraczających wartość 10 000 zł (art. 41a ust. 3).
Próg 10 000 zł nie jest limitem budżetu organizacji – powyżej niego czynność jest nadal możliwa, tylko wymaga zgody wszystkich członków i pełnomocnictwa. Jest natomiast wskazówką, jak ustawodawca widział tę formę: jako narzędzie do działań, w których zobowiązania pozostają małe. Grant z umową na 60 000 zł, najem lokalu na dwa lata albo zatrudnienie koordynatora na etat wykraczają poza tę skalę, bo w razie problemu odpowiadają za nie ludzie, a nie organizacja.
Kiedy ryzyko dla osoby zakładającej jest największe?
Jest w tej konstrukcji luka, która dotyczy wprost osoby zakładającej organizację.
Wpis do ewidencji ma charakter konstytutywny – przed nim stowarzyszenie zwykłe nie istnieje (art. 40a ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Jeśli więc między zebraniem założycielskim a wpisem ktoś podpisze umowę, zamówi materiały albo zarezerwuje salę, nie robi tego w imieniu stowarzyszenia zwykłego, bo stowarzyszenia zwykłego jeszcze nie ma. Za takie zobowiązania osoby działające odpowiadają jak wspólnicy spółki cywilnej: solidarnie, całym majątkiem i bez subsydiarności.
Różnica jest zasadnicza. Po wpisie między wierzycielem a prywatnym majątkiem członka stoi majątek stowarzyszenia zwykłego i wymóg bezskutecznej egzekucji. Przed wpisem tego buforu nie ma w ogóle.
Widać to wyraźnie w porównaniu ze stowarzyszeniem rejestrowym, dla którego ustawa przewidziała osobny mechanizm. Za czynności niezbędne do rozpoczęcia działalności, dokonane na rzecz stowarzyszenia przed wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego, członkowie zarządu odpowiadają wobec osób trzecich solidarnie, ale po wpisie stowarzyszenie odpowiada za te zobowiązania tak jak za zaciągnięte przez siebie (art. 17 ust. 2). Zobowiązanie przechodzi więc na organizację. Art. 43 pkt 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach wyłącza stosowanie art. 17 do stowarzyszeń zwykłych, więc tutaj takiego przejścia nie ma i zobowiązanie zostaje przy osobie, która je zaciągnęła.
Dwa przykłady poniżej są skonstruowane na potrzeby tekstu i nie opisują konkretnych spraw. Opisany w nich mechanizm wynika z przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach i ze stanowiska doktryny.
Dwa przykłady z praktyki
Przykład pierwszy: umowa podpisana za wcześnie. Założycielka zbiera dwie koleżanki, grupa uchwala regulamin w połowie miesiąca i składa wniosek do starostwa. Kilka dni później rusza nabór, w którym trzeba wykazać miejsce prowadzenia zajęć, więc założycielka – jako osoba najbardziej zaangażowana i mająca stałe zatrudnienie – podpisuje umowę najmu sali, podaje własne dane i wpłaca kaucję. Starostwo wzywa tymczasem do uzupełnienia braków w regulaminie i wpis przesuwa się o dwa tygodnie. W tym okresie umowa najmu wiąże ją osobiście, nie organizację. Jeśli czynsz za dwa miesiące zostanie nieopłacony, wynajmujący nie będzie szukał stowarzyszenia zwykłego, tylko pozwie osobę, której podpis widnieje na umowie. Wniosek: dopóki nie ma informacji o wpisie, nie ma kogo reprezentować.
Przykład drugi: ta sama forma użyta zgodnie z przeznaczeniem. Trzech sąsiadów prowadzi od dwóch lat bibliotekę wymienną w bloku. Potrzebują podmiotu, który podpisze umowę użyczenia pomieszczenia ze spółdzielnią i przyjmie darowiznę od lokalnej firmy na regały. Roczny budżet to składki po 20 zł miesięcznie i dwie darowizny. Nikt nie jest zatrudniany, nikt nie pobiera opłat od czytelników, żadne zobowiązanie nie zbliża się do 10 000 zł. Tutaj stowarzyszenie zwykłe jest formą trafioną, a przechodzenie do Krajowego Rejestru Sądowego byłoby kosztem bez korzyści. Wniosek: ryzyko odpowiedzialności jest realne dopiero wtedy, gdy organizacja zaciąga zobowiązania większe niż jej majątek.
Co z tego wynika dla osoby zakładającej?
Z obu przykładów i z przepisów wynika pięć praktycznych zasad dla osoby, która bierze na siebie założenie organizacji.
- nie podpisuj niczego w imieniu stowarzyszenia zwykłego przed otrzymaniem informacji o wpisie,
- jeśli coś musi być podpisane wcześniej, zrób to świadomie i ustal na piśmie z pozostałymi założycielami, kto ponosi koszt,
- sprawdź regulamin pod kątem kompletności, zanim złożysz wniosek, bo braki formalne wydłużają właśnie ten ryzykowny okres,
- pilnuj progu 10 000 zł, bo zobowiązania powyżej tej kwoty wymagają zgody wszystkich członków i pełnomocnictwa,
- jeżeli to Ty masz etat, mieszkanie albo oszczędności, a pozostali członkowie nie, to Ty jesteś pierwszym celem egzekucji przy odpowiedzialności solidarnej.
Żadna z tych rzeczy nie jest trudna. Wszystkie wymagają tylko tego, żeby decyzja o formie zapadła po opisaniu modelu działania, a nie przed nim.
Jeśli po tej liście nie wiesz jeszcze, czy w ogóle zakładać organizację i w jakiej formie, od tego zaczynamy w kursie Czy organizacja non profit to coś dla Ciebie? Przechodzimy w nim przez sposób działania organizacji non profit, zanim padnie pytanie o formę prawną i o papiery.
Stowarzyszenie zwykłe czy rejestrowe? Porównanie i finansowanie
Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej (art. 42 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Może też otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 3), czyli startować w otwartych konkursach ofert i w konkursach grantowych, o ile regulamin danego konkursu dopuszcza tę formę prawną.
Ustawa zamyka natomiast cztery drogi. Stowarzyszenie zwykłe nie może powoływać terenowych jednostek organizacyjnych, zrzeszać osób prawnych, prowadzić działalności gospodarczej ani prowadzić odpłatnej działalności pożytku publicznego (art. 42 ust. 1).
Ostatni z tych zakazów jest w praktyce najbardziej dotkliwy, bo odpłatna działalność pożytku publicznego to standardowy sposób, w jaki organizacja pobiera opłaty od uczestników bez uruchamiania działalności gospodarczej. Stowarzyszenie zwykłe tej ścieżki nie ma. Jeśli w modelu działania pojawia się jakakolwiek odpłatność po stronie odbiorców – wpisowe na warsztaty, opłata za obóz, sprzedaż wydawnictwa – stowarzyszenie zwykłe jest formą nieodpowiednią. Mechanizm odpłatnej działalności pożytku publicznego i jego granice opisaliśmy w osobnym tekście o sprzedaży w fundacji i w stowarzyszeniu bez działalności gospodarczej.
Osobna sprawa to 1,5% podatku, które przysługuje wyłącznie organizacjom pożytku publicznego. Stowarzyszenie zwykłe może ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego, ale musi w tym celu powołać kolegialny organ kontroli lub nadzoru odrębny od organu zarządzającego, czyli najpierw zmienić regulamin, oraz spełnić pozostałe warunki ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. To ścieżka realna, lecz nie jest to kwestia jednego wniosku.
Jeżeli szukasz konkretnych źródeł finansowania na start, zebraliśmy je w przeglądzie dotacji i grantów dla początkujących NGO i grup nieformalnych.
Poniższa tabela zestawia obie formy według dwunastu kryteriów, które najczęściej decydują o wyborze.
| Kryterium | Stowarzyszenie zwykłe | Stowarzyszenie rejestrowe |
|---|---|---|
| Liczba założycieli | co najmniej 3 osoby fizyczne | co najmniej 7 osób |
| Dokument ustrojowy | regulamin działalności | statut |
| Gdzie rejestracja? | ewidencja prowadzona przez starostę | Krajowy Rejestr Sądowy |
| Osobowość prawna | nie; stowarzyszenie zwykłe może jednak nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane | tak |
| Kto odpowiada za zobowiązania? | stowarzyszenie, a po bezskutecznej egzekucji każdy członek całym majątkiem, solidarnie; pozwać członka można wcześniej | co do zasady wyłącznie stowarzyszenie swoim majątkiem; członkowie nie odpowiadają za zobowiązania stowarzyszenia; osobistą odpowiedzialność mogą w niektórych sytuacjach ponieść członkowie zarządu |
| Zobowiązania zaciągnięte przed rejestracją | przyjmuje się, że odpowiadają osoby, które je zaciągnęły, jak wspólnicy spółki cywilnej; zobowiązanie nie przechodzi na organizację, bo art. 43 pkt 1 wyłącza art. 17 | członkowie zarządu odpowiadają solidarnie, ale po wpisie do KRS stowarzyszenie odpowiada za te zobowiązania jak za własne (art. 17 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach) |
| Kto reprezentuje? | przedstawiciel albo zarząd; czynności ponad zwykły zarząd wymagają zgody wszystkich członków i pełnomocnictwa | zarząd w granicach określonych statutem |
| Działalność gospodarcza | zakazana | dopuszczalna, jeśli statut ją przewiduje |
| Odpłatna działalność pożytku publicznego | zakazana | dopuszczalna |
| Terenowe jednostki organizacyjne | zakazane | dopuszczalne |
| Członkowie będący osobami prawnymi | zakazani | dopuszczalni jako członkowie wspierający |
| Status OPP | możliwy po zmianie regulaminu i powołaniu organu kontroli | możliwy po spełnieniu warunków ustawowych |
Jedno zastrzeżenie do powyższej tabeli. W stowarzyszeniu rejestrowym, w przeciwieństwie do zwykłego, członkowie nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania organizacji. Osobną kwestią jest odpowiedzialność członków zarządu, która w określonych sytuacjach może objąć ich majątek osobisty, między innymi za zaległości podatkowe (art. 116a Ordynacji podatkowej) oraz na gruncie prawa upadłościowego. Każdy z tych przypadków ma własne przesłanki i własne możliwości uwolnienia się od odpowiedzialności, więc przy realnym problemie finansowym organizacji warto ocenić to z ekspertem.
Pełną listę argumentów za formą rejestrową i przeciw niej zebraliśmy w tekście o wadach i zaletach stowarzyszenia rejestrowego.
Jak przekształcić stowarzyszenie zwykłe w rejestrowe?
Przekształcenie jest przewidziane wprost w ustawie i nie wymaga likwidacji ani zakładania organizacji od nowa, ale ma trzy wymogi, które planuje się najczęściej źle. Po pierwsze, przekształcić się może stowarzyszenie zwykłe liczące co najmniej siedmiu członków (art. 42a ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Po drugie, członków zawiadamia się o zamiarze przekształcenia nie później niż na miesiąc przed planowanym dniem podjęcia uchwały, dołączając projekt statutu oraz informacje o aktywach i pasywach (art. 42b). Po trzecie, do wniosku do Krajowego Rejestru Sądowego dołącza się zaświadczenie o wpisie do ewidencji wydane nie wcześniej niż na 3 miesiące przed dniem podjęcia uchwały (art. 42c ust. 3).
Sama uchwała wymaga zgody wszystkich członków i zawiera nazwę oraz siedzibę stowarzyszenia, powołanie władz, statut jako załącznik i sprawozdanie finansowe sporządzone na określony dzień w miesiącu poprzedzającym jej podjęcie (art. 42a ust. 2). Informację o podjęciu uchwały podaje się niezwłocznie do publicznej wiadomości i zawiadamia o niej wierzycieli (art. 42a ust. 3). Przekształcenie następuje z chwilą wpisu stowarzyszenia do Krajowego Rejestru Sądowego, stowarzyszenie wstępuje wtedy we wszystkie prawa i obowiązki stowarzyszenia zwykłego, a stowarzyszenie zwykłe zostaje rozwiązane bez postępowania likwidacyjnego i wykreślone z ewidencji z urzędu (art. 42c i 42d ust. 1).
Praktyczny wniosek dotyczy harmonogramu. Zaświadczenie z ewidencji nie może być starsze niż 3 miesiące licząc wstecz od uchwały, a zawiadomienie członków musi wyprzedzić uchwałę o miesiąc. Jeżeli przekształcenie ma dojść do skutku przed konkretnym naborem, harmonogram układa się od daty złożenia wniosku do Krajowego Rejestru Sądowego w tył, a nie od dzisiaj w przód.
Kiedy stowarzyszenie zwykłe ma sens, a kiedy nie?
Stowarzyszenie zwykłe jest dobrym narzędziem, ale do określonego rodzaju działania. Poniższy podział wynika wprost z ograniczeń opisanych wyżej, nie z preferencji. Najpierw pięć sytuacji, w których ta forma się sprawdza.
- grupa chce zalegalizować działanie, które już prowadzi społecznie, i potrzebuje podmiotu do podpisania umowy użyczenia sali albo przyjęcia darowizny,
- budżet roczny mieści się w kilku tysiącach złotych i opiera się na składkach oraz darowiznach,
- nikt nie będzie zatrudniany na stałe, a działania prowadzą sami członkowie; zatrudnienie nie jest wprost zakazane, ale wymaga budżetu większego niż ten, do którego ta forma została pomyślana,
- grupa chce przetestować, czy wytrwa, zanim zbierze siedem osób i pójdzie do Krajowego Rejestru Sądowego,
- żadne działanie nie zakłada pobierania opłat od odbiorców.
Kiedy stowarzyszenie zwykłe nie jest właściwą formą?
Poniżej pięć sytuacji, w których ta forma się nie sprawdzi.
- w planie jest duży grant, którego umowa przewiduje zwrot dofinansowania wraz z odsetkami,
- organizacja ma zatrudniać na etat, wynajmować lokal na dłuższy okres albo kupować sprzęt na raty,
- model działania zakłada jakąkolwiek odpłatność po stronie uczestników,
- w gronie założycieli mają być firmy, fundacje albo inne organizacje,
- działalność ma być prowadzona w kilku miastach przez osobne oddziały.
Jeśli po tych listach nie masz pewności, po której stronie stoisz, zwykle brakuje dwóch rzeczy naraz: wiedzy o tym, czym różnią się formy prawne, i opisu własnego modelu działania. Pierwszą dostarcza ten tekst, drugą trzeba zrobić samodzielnie. Formę prawną wybiera się po tym, jak wiadomo, skąd będą pieniądze, kto będzie wykonywał pracę i jakie zobowiązania organizacja podpisze w pierwszym roku. Ten porządek jest odwrotny do intuicyjnego i jest częstym powodem, dla którego organizacje zmieniają formę po roku.
Jeżeli z tej listy wynika, że stowarzyszenie zwykłe to za mało, kolejne pytanie brzmi: fundacja czy stowarzyszenie rejestrowe. Obie formy zestawiliśmy według trzynastu kryteriów w osobnym tekście o tym, czym różni się fundacja od stowarzyszenia.
Najważniejsze wnioski
- Stowarzyszenie zwykłe zakłada co najmniej trzy osoby fizyczne, a powstaje dopiero z chwilą wpisu do ewidencji prowadzonej przez starostę, na który organ nadzorujący ma 7 dni od wpływu wniosku.
- Stowarzyszenie zwykłe nie ma osobowości prawnej, ale może nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane, więc nie jest to różnica wyłącznie terminologiczna: za zobowiązania odpowiada też każdy członek, bez ograniczeń i solidarnie, po bezskutecznej egzekucji z majątku organizacji.
- Bufor w postaci majątku organizacji chroni przed zajęciem majątku członka, nie przed pozwem – powództwo przeciwko członkowi można wnieść, zanim egzekucja okaże się bezskuteczna.
- Najbardziej ryzykowny jest okres między zebraniem założycielskim a wpisem do ewidencji, bo wtedy stowarzyszenie zwykłe jeszcze nie istnieje i osoby działające odpowiadają jak wspólnicy spółki cywilnej, bez tego buforu.
- Stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej ani odpłatnej działalności pożytku publicznego, więc każdy model zakładający opłaty po stronie odbiorców wyklucza tę formę; dotacje na zasadach z odrębnych przepisów są dopuszczalne.
- Przekształcenie w stowarzyszenie rejestrowe jest możliwe, ale wymaga siedmiu członków, zawiadomienia z miesięcznym wyprzedzeniem i zaświadczenia z ewidencji nie starszego niż 3 miesiące przed uchwałą.
FAQ – stowarzyszenie zwykłe
Ile osób potrzeba, żeby założyć stowarzyszenie zwykłe?
Stowarzyszenie zwykłe zakładają co najmniej trzy osoby fizyczne, które uchwalają regulamin działalności i wybierają przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie zwykłe albo zarząd.
Czy stowarzyszenie zwykłe ma osobowość prawną?
Stowarzyszenie zwykłe nie ma osobowości prawnej, ale może we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane. Prawnicy nazywają taką konstrukcję ułomną osobą prawną.
Za co odpowiadają członkowie stowarzyszenia zwykłego?
Każdy członek stowarzyszenia zwykłego odpowiada za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego bez ograniczeń całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi członkami i ze stowarzyszeniem, a odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia zwykłego okaże się bezskuteczna. Powództwo przeciwko członkowi można jednak wnieść wcześniej, zanim egzekucja okaże się bezskuteczna.
Czy przedstawiciel albo prezes stowarzyszenia zwykłego odpowiada swoim majątkiem?
Przedstawiciel i członkowie zarządu stowarzyszenia zwykłego odpowiadają swoim majątkiem na tych samych zasadach co pozostali członkowie, czyli bez ograniczeń i solidarnie, po bezskutecznej egzekucji z majątku stowarzyszenia zwykłego. Na gruncie art. 40 ust. 1b ustawy Prawo o stowarzyszeniach pełnienie funkcji tej odpowiedzialności nie zwiększa ani nie ogranicza.
Kto odpowiada za zobowiązania zaciągnięte przed wpisem do ewidencji?
Za zobowiązania zaciągnięte przed wpisem stowarzyszenia zwykłego do ewidencji przyjmuje się, że odpowiadają osoby, które je zaciągnęły, jak wspólnicy spółki cywilnej: solidarnie, całym majątkiem i bez wymogu uprzedniej bezskutecznej egzekucji, ponieważ przed wpisem stowarzyszenie zwykłe jeszcze nie istnieje. Zobowiązanie nie przechodzi też na organizację po wpisie, ponieważ art. 43 pkt 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach wyłącza wobec stowarzyszeń zwykłych art. 17, który taki skutek przewiduje dla stowarzyszeń rejestrowych.
Kto reprezentuje stowarzyszenie zwykłe?
Stowarzyszenie zwykłe reprezentuje przedstawiciel reprezentujący stowarzyszenie zwykłe albo zarząd, zależnie od tego, co przewiduje regulamin działalności. Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, w tym zobowiązania powyżej 10 000 zł, wymagają uprzedniej zgody wszystkich członków i udzielonego przez nich pełnomocnictwa.
Czy stowarzyszenie zwykłe może prowadzić działalność gospodarczą?
Stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej ani odpłatnej działalności pożytku publicznego. Zakaz wynika z art. 42 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach.
Czy stowarzyszenie zwykłe może otrzymywać dotacje?
Stowarzyszenie zwykłe może otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach, o ile regulamin danego konkursu dopuszcza tę formę prawną wśród uprawnionych wnioskodawców.
Ile trwa rejestracja stowarzyszenia zwykłego?
Organ nadzorujący dokonuje wpisu stowarzyszenia zwykłego do ewidencji w terminie 7 dni od dnia wpływu wniosku. Jeśli wniosek zawiera braki, organ wzywa do ich uzupełnienia w terminie 14 dni, a nieuzupełnienie w tym terminie powoduje bezskuteczność wniosku. Po uzupełnieniu braków termin 7 dni biegnie od dnia uzupełnienia.
Czy stowarzyszenie zwykłe musi prowadzić księgowość?
Stowarzyszenie zwykłe podlega zasadom rachunkowości i co roku składa deklarację CIT-8, także wtedy, gdy nie prowadzi działań i nie ma przychodów. Zamiast pełnej księgowości może wybrać uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów, jeśli spełnia warunki ustawowe i zgłosi ten wybór w terminie do urzędu skarbowego.
Podsumowanie
Stowarzyszenie zwykłe jest tanie i szybkie, bo ryzyko, które w stowarzyszeniu rejestrowym bierze na siebie organizacja, tutaj zostaje przy ludziach. To uczciwy układ, pod warunkiem że ktoś wybiera go świadomie i wie, że w okresie przed wpisem do ewidencji nie działa nawet ten bufor, który daje majątek organizacji.
Jeżeli Twoja grupa działa na składkach i darowiznach, nikogo nie zatrudnia i nie pobiera opłat od odbiorców, stowarzyszenie zwykłe jest dobrym rozwiązaniem i nie ma powodu, żeby komplikować sobie start. Jeżeli w planie jest jednak duży grant z umową, etat albo odpłatność, zacznij nie od formularzy, tylko od opisania modelu działania: skąd pieniądze, kto wykonuje pracę, jakie zobowiązania podpiszecie w pierwszym roku i kto złoży pod nimi podpis. Dopiero z tego opisu wynika forma prawna. To jest do zrobienia samodzielnie i wymaga jedynie zachowania tej kolejności.
Jeżeli to, co przesądza o wyborze formy, to pytanie o pieniądze, osobno rozkładamy je na części w kursie Źródła finansowania NGO: od chaosu do decyzji.
Odpowiedzialność członków, moment zaciągania pierwszych zobowiązań i przekształcenie w stowarzyszenie rejestrowe wyglądają inaczej w każdej organizacji, bo zależą od składu grupy, planowanych umów i źródeł finansowania. Jeśli chcesz przejść to na swoim przypadku z naszym wsparciem, napisz do nas.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej.
Stan prawny na: październik 2026. Podstawa prawna: ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. 2020 poz. 2261 ze zm.).

Waldemar Żbik
Działa w sektorze non profit od kilkunastu lat. Szczególnie interesują go aspekty prawne oraz łączenie aktywności społecznej z przedsiębiorczością.
Tomek Pawłowski
prezes Fundacji trzeci.org, członek Stowarzyszenia Dialog Społeczny; były doradca i szkoleniowiec w Centrum 3.0 – Gliwickim Ośrodku Działań Społecznych, samorządowej jednostce wspierającej trzeci sektor; współautor bloga poświęconego tematyce funkcjonowania organizacji pozarządowych – www.trzeci.org i serwisu proste.ngo




