Fundacja czy stowarzyszenie? Różnice, koszty i kto naprawdę decyduje

Fundacja czy stowarzyszenie to wybór między dwiema formami o różnej konstrukcji władzy. Fundację może ustanowić nawet jedna osoba, aktem notarialnym, i to fundator ustala jej statut. Stowarzyszenie rejestrowe zakłada co najmniej siedem osób, które uchwalają statut na zebraniu założycielskim. Obie formy uzyskują osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego i obie mogą prowadzić działalność gospodarczą. Razem z tymi formalnościami wybierasz jednak coś jeszcze. W stowarzyszeniu najwyższą władzą jest z mocy ustawy walne zebranie członków. W fundacji ustawa takiego organu nie przewiduje i to statut wskazuje, kto podejmuje decyzje.

Fundacja czy stowarzyszenie: zacznijmy od definicji. Fundacja to organizacja działająca w oparciu o wyodrębniony majątek przeznaczony przez fundatora na określony cel społecznie lub gospodarczo użyteczny, na podstawie ustawy o fundacjach i statutu. Stowarzyszenie to dobrowolne, samorządne, trwałe zrzeszenie osób o celach niezarobkowych, działające na podstawie ustawy Prawo o stowarzyszeniach i statutu. Obie formy są organizacjami pozarządowymi i obie przechodzą rejestrację w tym samym miejscu, czyli w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Porównanie tych dwóch form najczęściej sprowadza się do liczb. Jedna osoba kontra siedem. Notariusz kontra zebranie. Jeden organ obowiązkowy kontra dwa. Z takiego zestawienia trudno wyprowadzić decyzję. I choć wszystkie powyższe elementy są istotne, to jest jeszcze jeden, który może przesądzić, a dotyczy władzy.

W stowarzyszeniu ustawa rozstrzyga to z góry. Najwyższą władzą jest walne zebranie członków, a w sprawach, których statut nie przypisał innym władzom, uchwały podejmuje właśnie ono (art. 11 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). W fundacji ustawa odpowiednika walnego zebrania nie przewiduje. Obowiązkowy jest tylko zarząd, a resztę architektury ustala fundator w statucie (art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach). Statut wskazuje więc, któremu organowi oddajesz decyzje i czy zostawiasz sobie jako fundator drogę bezpośredniego zaangażowania w działalność fundacji.

Dlatego wybierając formę, wybierasz dwie rzeczy naraz: zestaw formalności na starcie oraz to, kto będzie podejmował decyzje za pięć lat. Pierwsze odrobisz w kilka tygodni. Drugiego nie zmienisz bez zmiany statutu, a w fundacji tylko w trybie, który sam w tym statucie zapiszesz.

Czym różni się fundacja od stowarzyszenia?

Poniższa tabela zestawia obie formy według czternastu kryteriów, które realnie wpływają na wybór. Podstawa prawna to ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach oraz ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach.

KryteriumFundacjaStowarzyszenie rejestrowe
Ile osób zakłada?wystarczy jednaco najmniej siedem (art. 9 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Kto może założyć?osoby fizyczne niezależnie od obywatelstwa i miejsca zamieszkania oraz osoby prawne (art. 2 ust. 1 ustawy o fundacjach)obywatele polscy z pełną zdolnością do czynności prawnych i niepozbawieni praw publicznych; cudzoziemcy mieszkający w Polsce na tych samych zasadach (art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Jak powstaje?oświadczenie woli fundatora w formie aktu notarialnego; wyjątkiem jest ustanowienie fundacji w testamencie, który nie musi być notarialny (art. 3 ust. 1 ustawy o fundacjach)zebranie założycielskie co najmniej siedmiu osób, na którym uchwala się statut i wybiera komitet założycielski albo od razu władze (art. 9 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Majątek na startfundator wskazuje składniki majątkowe: pieniądze, papiery wartościowe, rzeczy ruchome i nieruchomości (art. 3 ust. 2 i 3 ustawy o fundacjach)ustawa nie wymaga żadnego majątku na start
Minimalny funduszustawa nie określa minimum dla fundacji bez działalności gospodarczej, a w praktyce przyjmuje się 500-1000 zł; przy działalności gospodarczej co najmniej 1000 zł na nią (art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach), a w praktyce drugie tyle na działalność statutową, czyli łącznie od 2000 złnie dotyczy
Kto podejmuje kluczowe decyzje?organ wskazany w statucie; obowiązkowy jest zarząd, a fundator może zachować wpływ przez radę fundacji, przez własne miejsce w zarządzie albo przez przypisanie sobie określonych kompetencji (art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach)walne zebranie członków jako najwyższa władza (art. 11 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Organy obowiązkowezarząd; inne organy tylko wtedy, gdy przewiduje je statut (art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach)zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej, czyli zwykle komisja rewizyjna (art. 11 ust. 3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Kto podpisuje umowę z członkiem zarządu?ustawa o fundacjach tego nie reguluje; zasady ustala statutczłonek organu kontroli wewnętrznej wskazany uchwałą tego organu albo pełnomocnik powołany przez walne zebranie (art. 11 ust. 4 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Osobowość prawnaz chwilą wpisu do KRS (art. 7 ust. 2 ustawy o fundacjach)z chwilą wpisu do KRS (art. 17 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Działalność gospodarczadopuszczalna w rozmiarach służących realizacji celów fundacji; majątek na nią przeznaczony nie może być mniejszy niż 1000 zł (art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach)dopuszczalna; dochód służy celom statutowym i nie może być dzielony między członków (art. 34 ustawy Prawo o stowarzyszeniach), a wobec niezarobkowego charakteru stowarzyszenia (art. 2 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach) przyjmuje się, że ma charakter uboczny wobec działalności statutowej
Skąd majątek?od fundatora oraz z tego, co fundacja sama zgromadzi; zasady określa statutskładki członkowskie, darowizny, spadki, zapisy, dochody z własnej działalności, dochody z majątku oraz ofiarność publiczna (art. 33 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Składki członkowskiebrak, bo fundacja nie ma członkówjedno ze źródeł wymienionych w ustawie (art. 33 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach); sposób ich ustanawiania określa statut (art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)
Coroczne sprawozdanie z działalnościfundacja składa je corocznie właściwemu ministrowi i udostępnia do publicznej wiadomości (art. 12 ust. 2 ustawy o fundacjach)Prawo o stowarzyszeniach takiego obowiązku nie przewiduje; obowiązki sprawozdawcze wynikają wtedy z innych przepisów, w tym ze statusu organizacji pożytku publicznego
Kto nadzoruje?właściwy minister i starosta; o zgodności działania z prawem i statutem orzeka sąd na ich wniosek (art. 12 ust. 1 ustawy o fundacjach)organ nadzorujący właściwy ze względu na siedzibę, czyli starosta albo prezydent miasta na prawach powiatu; na jego wniosek lub wniosek prokuratora sąd może upomnieć władze, uchylić uchwałę albo rozwiązać stowarzyszenie (art. 29 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach)

Fundacja czy stowarzyszenie: co wymaga doprecyzowania?

Dwie rzeczy wymagają doprecyzowania, bo kryteria z tabeli łatwo odczytać za szeroko.

Po pierwsze, obie formy mogą prowadzić działalność gospodarczą i obie mogą ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego. Zdanie „fundacja może zarabiać, a stowarzyszenie nie” jest więc nieprawdziwe w obie strony.

Po drugie, próg 1000 zł z ustawy o fundacjach dotyczy wyłącznie majątku przeznaczonego na działalność gospodarczą. Dla fundacji, która takiej działalności prowadzić nie zamierza, ustawa minimum nie określa. Spotykane widełki 500-1000 zł to praktyka sądów rejestrowych, nie przepis. Jeżeli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, do progu 1000 zł dochodzi majątek na działalność statutową, którego sądy rejestrowe zwykle oczekują w wysokości nie mniejszej niż ta kwota. Realne minimum w takiej fundacji to więc około 2000 zł, choć żaden przepis tej sumy nie wymienia. Przy dzisiejszych kosztach prowadzenia organizacji dolna granica widełek jest wartością symboliczną i warto zakładać więcej. Rozpisaliśmy to w zestawieniu kosztów założenia i prowadzenia fundacji.

Jeżeli z tego zestawienia wychodzi fundacja, kolejne pytania dotyczą już statutu i tego, co trzeba w nim przewidzieć z góry. Siedem decyzji, które zapadają jeszcze przed jego napisaniem, omawiamy na osobnym webinarze.

Fundacja czy stowarzyszenie: kto podejmuje decyzje?

Od tego pytania warto zacząć porównanie, bo z niego wynika większość pozostałych różnic.

W fundacji władzę wyznacza statut

Fundator ustala statut, a decyzje podejmuje organ, który ten statut wskaże. Statut określa nazwę, siedzibę, majątek, cele, zasady, formy i zakres działalności, a także skład i organizację zarządu oraz sposób jego powoływania. Może też przewidywać inne organy obok zarządu i zasady zmiany celu lub statutu (art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach). W praktyce daje to dużą swobodę. Kluczowe decyzje można przypisać zarządowi, radzie fundacji albo samemu fundatorowi, a fundator może zostać członkiem zarządu. Ta sama swoboda działa jednak w drugą stronę. Jeżeli statut nie przewidział rady fundacji, nie ma organu, który skontroluje zarząd. Jeżeli nie przewidział trybu zmiany celu, celu nie da się zmienić.

W stowarzyszeniu władzę wyznacza ustawa

Najwyższą władzę wskazuje tu ustawa, a statut rozstrzyga dopiero w drugiej kolejności. Najwyższą władzą jest walne zebranie członków, a w sprawach, których statut nie przypisał innym władzom, uchwały podejmuje właśnie walne zebranie (art. 11 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Stowarzyszenie musi mieć zarząd i organ kontroli wewnętrznej (art. 11 ust. 3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Nawet w umowach między stowarzyszeniem a członkiem zarządu i w sporach z nim stowarzyszenie reprezentuje członek organu kontroli albo pełnomocnik powołany przez walne zebranie (art. 11 ust. 4 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Ustawa zakłada, że zarząd ma nad sobą zarówno członków, jak i organ kontroli.

Cztery konsekwencje, które widać po latach

Z tej różnicy wynikają cztery konsekwencje, które widać dopiero po dwóch, trzech latach działania.

  • w fundacji możesz zabezpieczyć w statucie wpływ na kierunek organizacji, ale możesz nie mieć z kim dzielić się pracą i odpowiedzialnością,
  • w stowarzyszeniu masz siedmioro ludzi na starcie, a walne zebranie może zmienić skład zarządu także wbrew kluczowym założycielom,
  • w fundacji sam ustalasz, jak zmienić statut; jeśli o tym zapomnisz, zablokujesz sobie organizację na lata,
  • w stowarzyszeniu zmiana statutu wymaga walnego zebrania, więc jest wolniejsza, ale też trudniej przeprowadzić ją bez przygotowania.

Dlatego rekomendacja wynika z tego wprost i nie zależy od wielkości budżetu. Jeśli masz pomysł, który jest Twój, i chcesz odpowiadać za jego kierunek, fundacja daje narzędzia, żeby to zabezpieczyć. Jeśli masz grupę, która już razem działa, i chcesz, żeby organizacja przetrwała Twoje odejście, stowarzyszenie jest formą zbudowaną dokładnie pod to.

Fundacja czy stowarzyszenie: czego nie da się odwrócić?

Przy wyborze „fundacja czy stowarzyszenie” ta część decyzji kosztuje najwięcej przy poprawianiu, więc warto ją rozważyć osobno.

Stowarzyszenie zwykłe, czyli uproszczona forma bez osobowości prawnej, może przekształcić się w stowarzyszenie rejestrowe, jeżeli liczy co najmniej siedmiu członków (art. 42a ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach), a ustawa opisuje tę ścieżkę krok po kroku. Opisaliśmy ją w osobnym tekście o stowarzyszeniu zwykłym. Natomiast ani ustawa o fundacjach, ani Prawo o stowarzyszeniach nie przewidują przekształcenia fundacji w stowarzyszenie ani stowarzyszenia w fundację. Zmiana formy oznacza w praktyce powołanie nowego podmiotu i likwidację dotychczasowego, czyli nowy numer KRS, nowe konto, nowe umowy i nowe wnioski o dotacje.

Dlatego tę jedną decyzję warto podjąć wolniej niż pozostałe. Sama w sobie nie jest trudna, ale jej poprawka kosztuje więcej niż pierwszy wybór.

Jeśli nie wiesz jeszcze, która z tych form pasuje do Twojej sytuacji, od tego zaczynamy w kursie Czy organizacja non profit to coś dla Ciebie?. Przechodzimy w nim przez sposób działania i dopiero z niego wyprowadzamy formę prawną.

Skąd fundacja i stowarzyszenie biorą pieniądze?

Przy pytaniu „fundacja czy stowarzyszenie” pieniądze rozstrzygają rzadziej, niż się wydaje. Źródła finansowania obu form w dużej mierze się pokrywają, a różnica wynika z tego, że stowarzyszenie ma członków, a fundacja nie.

Składki, darowizny i dotacje

Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Stowarzyszenie może też otrzymywać dotacje (art. 35 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Fundacja startuje z majątkiem wniesionym przez fundatora, a dalej korzysta z tych samych źródeł poza składkami, których z definicji nie ma.

Co istotne, składki są jednym ze źródeł wymienionych w ustawie, a nie źródłem, które musi być głównym. Żaden przepis nie przesądza ich wysokości ani udziału w budżecie. Przy kilkudziesięciu zaangażowanych członkach dają przewidywalny, powtarzalny przychód, którego nie trzeba co roku zdobywać od nowa. Przy siedmiu osobach wpisanych do statutu dla spełnienia wymogu ustawowego mogą nie dawać praktycznie nic.

Działalność gospodarcza, status OPP i podatki

Obie formy mogą prowadzić działalność gospodarczą i obie mogą prowadzić odpłatną działalność pożytku publicznego. Granice są jednak różnie opisane. Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji jej celów, a wartość majątku przeznaczonego na tę działalność nie może być mniejsza niż 1000 zł (art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach). W Prawie o stowarzyszeniach takiego sformułowania nie ma: art. 34 ustawy Prawo o stowarzyszeniach stanowi, że dochód z działalności gospodarczej służy celom statutowym i nie może być dzielony między członków. Ponieważ jednak stowarzyszenie jest z definicji zrzeszeniem o celach niezarobkowych (art. 2 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach), w praktyce przyjmuje się podobnie jak przy fundacji, że działalność gospodarcza pozostaje uboczna wobec statutowej. Jeżeli działalność gospodarcza ma być głównym albo jedynym polem działania, właściwą formą nie jest ani fundacja, ani stowarzyszenie, tylko spółka, w tym spółka non profit.

Status OPP i 1,5% podatku

Status organizacji pożytku publicznego, a wraz z nim możliwość zbierania 1,5% podatku, jest dostępny dla obu form po spełnieniu warunków ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Forma prawna sama w sobie nie przesądza tu o niczym. Sam status też jeszcze nie wystarcza: 1,5% trafia wyłącznie do organizacji ujętych w wykazie prowadzonym przez Narodowy Instytut Wolności, a do wykazu wchodzi ta, która w terminie zamieściła sprawozdania. Organizacja, która ten status uzyska, co roku zamieszcza sprawozdanie merytoryczne i finansowe w bazie sprawozdań organizacji pożytku publicznego prowadzonej przez Narodowy Instytut Wolności, i dotyczy to tak samo fundacji, jak i stowarzyszenia.

Podobnie wygląda podatek dochodowy. Obie formy są podatnikami podatku dochodowego od osób prawnych, a zwolnienie obejmuje dochody przeznaczone na cele wymienione w ustawie o CIT i faktycznie na te cele wydatkowane, nie zaś organizację jako taką. Katalog tych celów jest węższy niż katalog sfer pożytku publicznego, więc warto to uwzględnić przy tworzeniu statutu.

Wybór formy nie zwiększa więc i nie zmniejsza puli dostępnych pieniędzy. Przesądza o niej model finansowania: czy organizacja ma żyć ze składek, z darowizn, z dotacji, czy ze sprzedaży. Jak te modele wyglądają obok siebie i który z nich do czego pasuje, rozkładamy na części w kursie Źródła finansowania NGO: od chaosu do decyzji.

Fundacja czy stowarzyszenie: co wybrać w swojej sytuacji?

Poniższe rekomendacje wynikają z różnic opisanych wyżej. W każdej sytuacji pytanie „fundacja czy stowarzyszenie” rozstrzygają dwie rzeczy: kto ma podejmować decyzje i skąd mają iść pieniądze.

Kiedy lepsza jest fundacja?

Masz własny pomysł i nie masz jeszcze zespołu. Fundacja. Możesz ją ustanowić sam, a statut napiszesz tak, żeby zabezpieczyć kierunek. Pamiętaj tylko, żeby od razu przewidzieć w nim tryb zmiany statutu i powoływania zarządu, bo inaczej za trzy lata zablokujesz się na własnych zapisach. Co jeszcze warto przemyśleć przy jednym fundatorze, zebraliśmy w tekście o fundacji jednoosobowej.

Kiedy lepsze jest stowarzyszenie?

Jesteście grupą, która już razem działa. Stowarzyszenie. Siedem osób nie jest wtedy przeszkodą, tylko odzwierciedleniem stanu faktycznego, a walne zebranie daje tym ludziom realny wpływ i utrzymuje ich zaangażowanie.

Organizacja ma opierać budżet na składkach. Stowarzyszenie, bo fundacja członków i składek nie ma. Przy innych źródłach finansowania to kryterium nie rozstrzyga.

Zakładasz organizację razem z firmą albo z inną organizacją. Fundacja. Fundację mogą ustanawiać także osoby prawne (art. 2 ust. 1 ustawy o fundacjach), a w stowarzyszeniu osoba prawna może być jedynie członkiem wspierającym (art. 10 ust. 3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach).

Kiedy żadna z tych form nie jest właściwa?

Chcesz przetestować pomysł, zanim zbierzesz ludzi i pieniądze. Młodej inicjatywie na próbę często wystarczy grupa nieformalna, czyli działanie bez zakładania czegokolwiek. Nie wiąże się z żadną formą prawną, więc nie zostawia po sobie podmiotu do likwidacji. Jeśli potrzebujecie kogoś, kto podpisze umowę użyczenia sali albo przyjmie darowiznę, kolejnym krokiem jest stowarzyszenie zwykłe: trzy osoby, regulamin zamiast statutu, wpis do ewidencji starosty. Ma istotne ograniczenia: nie może prowadzić działalności gospodarczej ani odpłatnej działalności pożytku publicznego (art. 42 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach), a za jego zobowiązania członkowie odpowiadają całym swoim majątkiem, choć dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia okaże się bezskuteczna (art. 40 ust. 1b ustawy Prawo o stowarzyszeniach).

Działalność gospodarcza ma być głównym albo jedynym polem działania. Wtedy ani fundacja, ani stowarzyszenie nie są naturalnym wyborem, bo w obu przyjmuje się, że działalność gospodarcza pozostaje uboczna wobec celów statutowych. Przy takim modelu sprawdza się spółka, w tym spółka z o.o. non profit, w której cel społeczny zapisuje się w umowie spółki.

Natomiast pełne zestawienie argumentów po każdej ze stron zebraliśmy osobno: wady i zalety fundacji oraz wady i zalety stowarzyszenia.

Najważniejsze wnioski

  • Fundację może ustanowić jedna osoba fizyczna lub prawna, aktem notarialnym; stowarzyszenie zakłada co najmniej siedem osób na zebraniu założycielskim.
  • Obie formy uzyskują osobowość prawną dopiero z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego.
  • Najwyższą władzą stowarzyszenia jest z mocy ustawy walne zebranie członków; w fundacji ustawa takiego organu nie przewiduje i to statut wskazuje, który organ podejmuje decyzje.
  • Stowarzyszenie musi mieć zarząd i organ kontroli wewnętrznej; w fundacji obowiązkowy jest tylko zarząd, a pozostałe organy powstają wtedy, gdy przewidzi je statut.
  • Obie formy mogą prowadzić działalność gospodarczą i ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego, więc wybór formy nie otwiera ani nie zamyka drogi do zarabiania i do 1,5%.
  • Ustawa nie określa minimalnego funduszu założycielskiego fundacji bez działalności gospodarczej; praktyka 500-1000 zł nie wynika z przepisu, a przy działalności gospodarczej obowiązuje próg 1000 zł na tę działalność.
  • Przepisy nie przewidują przekształcenia fundacji w stowarzyszenie ani odwrotnie, więc zmiana formy oznacza w praktyce nowy podmiot i likwidację starego.
  • Pytanie „fundacja czy stowarzyszenie” rozstrzyga się więc nie na formalnościach, lecz na dwóch rzeczach naraz: kto ma podejmować decyzje i skąd mają iść pieniądze.

FAQ – fundacja czy stowarzyszenie

Czym różni się fundacja od stowarzyszenia?
Fundacja jest majątkiem przeznaczonym przez fundatora na określony cel i działa na podstawie statutu, który fundator ustala, natomiast stowarzyszenie jest zrzeszeniem osób, w którym najwyższą władzą jest z mocy ustawy walne zebranie członków. Z tej różnicy wynikają pozostałe: liczba założycieli, akt notarialny, obowiązkowe organy i dostęp do składek członkowskich.

Co lepiej założyć: fundację czy stowarzyszenie?
Na pytanie „fundacja czy stowarzyszenie” nie ma jednej odpowiedzi. Fundacja jest zwykle lepsza, gdy masz własny pomysł, nie masz jeszcze zespołu i chcesz zabezpieczyć wpływ na kierunek organizacji. Stowarzyszenie wtedy, gdy macie już grupę i chcecie, żeby decydowała wspólnie. Jeżeli budżet ma się opierać na składkach członkowskich, pozostaje stowarzyszenie, bo fundacja członków nie ma.

Ile osób potrzeba, żeby założyć fundację, a ile stowarzyszenie?
Fundację może ustanowić jedna osoba fizyczna lub jedna osoba prawna. Żeby założyć stowarzyszenie rejestrowe, potrzeba co najmniej siedmiu osób, które uchwalają statut i wybierają władze.

Ile kosztuje założenie fundacji, a ile stowarzyszenia?
Przy fundacji dochodzą trzy koszty, których stowarzyszenie bez działalności gospodarczej nie ma: akt notarialny, fundusz założycielski oraz opłata sądowa. Dla fundacji bez działalności gospodarczej ustawa nie określa minimum, a w praktyce sądy rejestrowe przyjmują 500-1000 zł. Fundacja, która chce prowadzić działalność gospodarczą, musi przeznaczyć na nią co najmniej 1000 zł, a w praktyce rejestrowej majątek na działalność statutową nie powinien być od tej kwoty mniejszy, więc fundusz założycielski zaczyna się realnie od 2000 zł. Stowarzyszenie nie wymaga majątku na start ani aktu notarialnego, a postępowanie o jego wpis do rejestru stowarzyszeń jest wolne od opłat sądowych (art. 17 ust. 3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Fundacja płaci za wpis 250 zł, a organizacja, która rejestruje się jednocześnie w rejestrze przedsiębiorców, 500 zł.

Czy fundacja i stowarzyszenie mogą prowadzić działalność gospodarczą?
Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji jej celów, a wartość majątku przeznaczonego na tę działalność nie może być mniejsza niż 1000 zł. Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, a dochód z niej służy celom statutowym i nie może być dzielony między członków; wobec niezarobkowego charakteru stowarzyszenia przyjmuje się, że ta działalność pozostaje uboczna wobec statutowej.

Czy można przekształcić fundację w stowarzyszenie?
Przepisy nie przewidują przekształcenia fundacji w stowarzyszenie ani stowarzyszenia w fundację. Zmiana formy wymaga powołania nowego podmiotu i likwidacji dotychczasowego, co w praktyce oznacza nowy wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym i przeniesienie działalności.

Czy stowarzyszenie musi mieć komisję rewizyjną?
Stowarzyszenie rejestrowe jest obowiązane posiadać zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej, którym w statutach najczęściej jest komisja rewizyjna. W fundacji obowiązkowy jest wyłącznie zarząd, a inne organy powstają tylko wtedy, gdy przewiduje je statut.

Kto nadzoruje fundacje i stowarzyszenia?
Nad fundacją nadzór sprawują właściwy minister i starosta, a o zgodności działania fundacji z prawem, statutem i celem orzeka sąd na ich wniosek. Nad stowarzyszeniem nadzór sprawuje organ nadzorujący właściwy ze względu na siedzibę, czyli starosta albo prezydent miasta na prawach powiatu, a na jego wniosek lub wniosek prokuratora sąd może upomnieć władze stowarzyszenia, uchylić jego uchwałę albo rozwiązać stowarzyszenie.

Czy firma może założyć fundację albo wstąpić do stowarzyszenia?
Fundację mogą ustanawiać osoby prawne, więc firma może być fundatorem. W stowarzyszeniu osoba prawna może być jedynie członkiem wspierającym, a nie zwykłym członkiem.

Czy fundacja i stowarzyszenie mogą mieć status OPP i zbierać 1,5%?
Zarówno fundacja, jak i stowarzyszenie mogą uzyskać status organizacji pożytku publicznego po spełnieniu warunków ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a dopiero ten status otwiera możliwość zbierania 1,5% podatku, pod warunkiem że organizacja znajdzie się w wykazie uprawnionych prowadzonym przez Narodowy Instytut Wolności. Sama forma prawna o tym nie przesądza.

Podsumowanie

Fundacja czy stowarzyszenie: obie formy różnią się liczbą założycieli, sposobem powstania i zestawem obowiązkowych organów. Te różnice są pochodną jednej, głębszej: w stowarzyszeniu to ustawa wskazuje najwyższą władzę, a w fundacji robi to statut, który pisze fundator. Reszta, łącznie z notariuszem i komisją rewizyjną, wynika z tego układu.

Jeżeli wiesz już, kto ma podejmować decyzje i skąd mają iść pieniądze, wybór „fundacja czy stowarzyszenie” jest prosty i można go dokonać dzisiaj. Jeżeli nie wiesz, żadna tabela porównawcza tego za Ciebie nie rozstrzygnie. Zacznij od opisania sposobu działania na jednej stronie: co robicie, dla kogo, kto wykonuje pracę i z czego się to utrzyma w pierwszym roku. Dopiero z takiego opisu wynika forma prawna. To jest do zrobienia samodzielnie i zajmuje jedno popołudnie.

Fundacja czy stowarzyszenie w konkretnej sytuacji zależy od składu grupy, planowanych umów i źródeł finansowania, a przy nietypowych układach także od zapisów, które trzeba przewidzieć w statucie z góry. Jeśli chcesz przejść to na swoim przypadku, zapraszamy na 20 minut bezpłatnej konsultacji.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej.

Stan prawny na: październik 2026. Podstawa prawna: ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. 2023 poz. 166 ze zm.) oraz ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. 2020 poz. 2261 ze zm.).

Sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030 PROO

Waldemar Żbik
Waldemar Żbik

Działa w sektorze non profit od kilkunastu lat. Szczególnie interesują go aspekty prawne oraz łączenie aktywności społecznej z przedsiębiorczością.

Artykuły: 46
Przejdź do treści